ادب عرب « 1 » ، يا آنچه ابو على مسكويه در بعضى مسائل اخلاقى از فضل برمكى و آنچه از يحيى دربارهء تربيت نقل كرده « 2 » ، يا ابن عبد ربه در مسائل ادبى و اجتماعى « 3 » ، وصولى دربارهء شعر و شعرا « 4 » ، و ابو الفرج در مسائل متعدد ادبى « 5 » آورده‌اند ، اشاره كرد « 6 » . الف - نهضت علمى : ترجمه بسيارى از پايگاههاى ظهور آن فرهنگ و تمدنى كه در سدهء 4 ق يكى از بلندترين قلّه‌هاى مدنيّت انسان را پديد آورد ، نهادها و نهضت‌هاى علمى بود كه در اواسط سدهء دوم و گويا غالبا به دست برمكيان تأسيس شد . از آن جمله نهضت ترجمه را بايد ياد كرد كه مهمترين واسطهء انتقال آثار و دانشهاى ايرانى و هندى و يونانى به جهان اسلام بود . بعضى قرائن حاكى از آن است كه هستهء اصلى كتابخانه و مركزى كه سپس خزانة الحكمة يا بيت الحكمة نام گرفت ، در همين روزگار و به دست يحيى برمكى بنياد شد « 7 » . چه ابن النديم « 8 » آورده كه يحيى اول كسى بود كه به انديشهء ترجمهء كتاب المجسطى افتاد و گروهى را مأمور اين كار كرد . امّا ترجمهء آنها وى را خوش نيامد و ابو حسان و سلم رئيس بيت الحكمة را بدان كار گمارد و زير نظر آنها ترجمه‌اى خوب از آن فراهم آمد « 9 » . نيز چند كتاب كهن و از جمله زيج بطلميوس به قلم ايوب رهاوى و سمعان براى محمد بن يحيى بن خالد ترجمه يا تفسير شد « 10 » . در بيت الحكمة همهء كتابهايى كه خلفا از فتوحات آسياى صغير و انقره و عموريه به دست آورده بودند ، و نيز آثار ايرانى و هندى و سريانى گرد آمده بود « 11 » . برمكيان غير از توجه به آثار يونانى « 12 » چون المجسطى و كتابى كه بطريق

--> ( 1 ) . 1 / 364 - 365 ، 320 . ( 2 ) . الحكمة الخالده ، 149 ، 151 . ( 3 ) . مثلا 1 / 3 ، 31 ، 278 ، 2 / 124 ، 141 ، 273 ، 449 ، 5 / 69 . ( 4 ) . اخبار الشعراء ، 156 . ( 5 ) . مثلا اغانى ، 4 / 164 و صفحاتى كه پيشتر ذكر شد . ( 6 ) . نيز نك : جهشيارى 179 ، 200 - 205 ، 208 ، 9 - 2 ، 233 ، 249 ؛ بيهقى ، المحاسن ، 140 ، 156 ، 535 - 537 ؛ خطيب ، 7 / 152 ، 4 / 129 - 131 ؛ جاحظ ، البيان ، 1 / 75 ؛ قلقشندى ، 3 / 2 . ( 7 ) . نيز نك : حبيبى « برمكيان بلخى » 243 . ( 8 ) . صص 134 ، 327 . ( 9 ) . نيز نك : قفطى ، 97 - 98 . ( 10 ) . ابن النديم ، 305 . ( 11 ) . حبيبى ، همان 244 . ( 12 ) . ابن خلكان ، 2 / 217 .